Marcin Wojciechowski

Z powodów polityczno-ideologicznych zagraniczne inwestycje (niezwykle liczne przed Rewolucją) zostały znacjonalizowane lub zlikwidowane w latach sześćdziesiątych. Do 1982 roku działalność tego typu była na Wyspie zakazana.

W 1982 roku sytuacja ta formalnie uległa zmianie. Wprowadzona wówczas Ustawa o Inwestycjach Zagranicznych umożliwiała dokonywanie takich przedsięwzięć. Jednak przez wiele lat jej zapisy pozostawały na papierze, ze względu na to, iż jako motywowana ideologicznie nie zapewniała odpowiedniej ochrony inwestorom.

W Okresie Specjalnym bardzo silny kryzys gospodarczy wymusił na władzach zliberalizowanie tych przepisów. We wrześniu 1995 wprowadzono zmiany do w/w ustawy – Ustawa nr 77 z 1995 jest fundamentem prawnym dla zagranicznych inwestycji na Wyspie.

Utrzymano zasadę, że inwestycje zagraniczne wymagają zezwolenia władz, które jest  wydawane tylko tam, gdzie jest to niezbędne dla rozwoju Rewolucji. W praktyce chodzi o branże wymagające dokapitalizowania, surowców lub części zamiennych niedostępnych na Kubie, albo know how w zakresie zarządzania.

Ustawa nr 77 wprowadza trzy typy inwestycji zagranicznych:

• 1. Spółki z kapitałem mieszanym: zagranicznym i państwowym kubańskim, czyli joint ventures (empresas mixtas). Każdorazowo na otwarcie takiej spółki musi wydać zgodę Rada Ministrów lub inny organ administracji państwowej. Stosunek kapitału obcego do krajowego nie jest prawnie określony, ale strona kubańska musi mieć zapewniony udział w administrowaniu przedsięwzięciem. W praktyce ten typ działalności jest najpopularniejszy, a w poczet kapitału wnoszonego przez stronę rządową jest najczęściej zaliczana nieruchomość
• 2. Międzynarodowe związki ekonomiczne (contratos de asociacion economica internacional), to spółki zawiązane dla zrealizowania konkretnego celu. Nie posiadają osobowości prawnej, dlatego są nazywane po prostu kontraktami. Od roku 2000 rozporządzenie rządu precyzuje, że istnieją dwa rodzaje tych kontraktów: contratos de produccion cooperada – przewidujące udział partnera zagranicznego we wspólnym przedsięwzięciu produkcyjnym na zasadzie wniesienia surowców lub części albo wniesieniu technologii oraz contratos de administracion productiva o de servicios – często wykorzystywane w zarządzaniu hotelami, polegające na pomocy w zarządzaniu i zdobywaniu klientów poprzez sieć dystrybucyjną
• 3. Przedsiębiorstwa całkowicie zagraniczne (empresas de capital totalmente extranjero) – ta zwykle stosowana w gospodarce rynkowej forma własności przedsiębiorstwa na Kubie występuje stosunkowo rzadko.

Należy podkreślić, że przedsiębiorstwa zagraniczne mają duże ograniczenia w zatrudnianiu pracowników kubańskich – chodzi o to, aby obywatele socjalistycznej Kuby nie musieli się wysługiwać kapitalistom i nie podlegali kapitalistycznemu wyzyskowi człowieka przez człowieka. Obywatele kubańscy są formalnie zatrudnieni w państwowych przedsiębiorstwach kubańskich i od nich otrzymują wynagrodzenie, a inwestorzy zagraniczni „kupują” ich pracę od owych państwowych przedsiębiorstw. W praktyce chodzi o to, że całą dewizową zapłatę za pracę inkasuje rząd, a pracownik otrzymuje groszową wypłatę w walucie krajowej. Mimo to miejsca pracy w przedsiębiorstwach o kapitale zagranicznych cieszą się ogromną popularnością na Kubie, gdyż gwarantują dostęp do obcokrajowców, i co za tym idzie do zagranicznych towarów, drobnych prezentów, łapówek, możliwości pokątnego handlu z obcokrajowcami itd. Osoby z wyższym wykształceniem nie należą do rzadkości, wykonują zawodowo najprostsze czynności w zagranicznych przedsiębiorstwach.

Informacje o wysokości kwot zainwestowanych na Kubie są wyrywkowe, pochodzą z ustnych wypowiedzi przedstawicieli rządu kubańskiego na różnych konferencjach, w wywiadach itd. Według informacji zebranych przez Jorge Pereza Lopeza skumulowane wyniki (łączna wysokość inwestycji zagranicznych) wyniosły w poszczególnych latach:

ROK  - mld USD

1991 – 1,5

1995 – 2,1

1997 – 2,2

2000 - 5

2002 – 5,9

Pozwala to oszacować tempo rocznego przyrostu inwestycji zagranicznych na Kubie na około 400 mln USD. Wysokości te nie są imponujące, choć w gospodarce tak niewielkiej jak kubańska zauważalne. Co piąty – szósty dolar napływający na wyspę pochodzi z inwestycji zagranicznych. Brak jest danych z lat 2002 – 2007 co może świadczyć o wyhamowaniu tego procesu. Z pewnością zmienia się struktura branżowa inwestycji – w ostatnich latach słabnie tempo rozwoju turystyki, a zyskuje kopalnictwo, przede wszystkim wydobycie ropy.

Struktura sektorowa inwestycji również nie jest przez rząd ujawniana. Dane na ten temat są wyrywkowe. Jedne z nielicznych dostępnych danych pochodzą z lat dziewięćdziesiątych i zostały ujawnione przez Pereza Villanueva, który miał dostęp do zapisów Ministerstwa Inwestycji i Rozwoju Gospodarczego. Według nich w latach 1988 – 1997 zawiązano 317 spółek joint venture, głównie w przemyśle ciężkim (w tym w wydobywczym) 29,3%, w turystyce 17%, w przemyśle lekkim 9,3 %, spożywczym 7,6%, budownictwie 5%, rolnictwie 5%. W roku 2004 spółek joint venture było 344, nastąpił rozwój w takich branżach jak transport, elektronika, telekomunikacja.

Jeżeli chodzi o pochodzenie kapitału to na pierwszym miejscu znajduje się Hiszpania (19,6%), następnie Kanada (18,6%), Włochy (10%), Francja i Wielka Brytania po 5%. Dane te różnią się od szacunków różnych organizacji międzynarodowych, przy czym wszystkie liczby są na tyle niewielkie, że jedna większa decyzja inwestycyjna może przemodelować strukturę inwestycji. Natomiast dla znajdującej się stale w niezwykle trudnej sytuacji gospodarczej Kuby, inwestycje zagraniczne są bardzo poważnym źródłem kapitału, nowoczesnych technologii i know how. W znacznym stopniu przyczyniają się do względnej poprawy sytuacji – przejścia ze stanu powszechnego głodu do stanu powszechnej biedy.