Solidarni z Kubą

Amerykę Łacińską postrzegano w Europie jako tradycyjną strefę wpływów Stanów Zjednoczonych. Państwa Ameryki Łacińskiej do momentu przyjęcia Portugalii i Hiszpanii nie miały kolonialnych powiązań z krajami wchodzącymi w skład Wspólnoty Europejskiej.

Problemem, który hamował współpracę międzyregionalną był brak demokracji w krajach latynoamerykańskich. Ochłodzenie stosunków przyniósł konflikt malwiński między Argentyną i Wielką Brytanią, nałożono wtedy sankcję gospodarcze na Argentynę.

Dopiero w latach osiemdziesiątych nastąpiły początki kształtowania się spójnej polityki między WE a Ameryką Łacińską.

Rozwijające się partnerstwo było długotrwałe i burzliwe, pokrótce postaram się omówić powyższe okresy żeby przybliżyć historie rozwoju stosunków WE – Ameryki Łacińskiej.

Pierwszy dokument dotyczył stosunków na linii EWG a Ameryką Łacińską było to Memorandum na temat stosunków z Ameryką Łacińską, zostało przyjęte w maju 1958 roku. Dokument dotyczył nawiązania współpracy międzyregionalnej, obopólnych korzyści oraz poszanowaniu praw uczestników procesu. Dokument jednak nie miał mocy prawnej.

W styczniu 1963 roku EWG zaczęła rozważać redukcję ceł na niektóre towary latynoamerykańskie.

Rezultatem pierwszych stosunków było powołanie przez Radę UE Grupy Kontaktowej, która jedynie skupiała się na wymianie informacji.

Należy wspomnieć że Ameryka Łacińska otrzymywała wsparcie finansowe od ONZ, została utworzona Komisja Ekonomiczna dla Ameryki Łacińskiej (CEPAL). W 1948 roku na drugiej sesji Komisji w Hawanie Raul Prebisch, wybitny argentyński ekonomista, przedstawił studium pt. Główne problemy rozwoju ekonomicznego Ameryki Łacińskiej. Celem tej strategii była produkcja dóbr, które były sprowadzane z państw wysoko rozwiniętych. Pod koniec 1964 roku na konferencji w Alta Garcia w Argentynie powołano Specjalną Komisje Koordynacji Latynoamerykańskiej (CECLA).

Pierwsze spotkanie, które odbyło się w tych latach dotyczyło głownie zdefiniowania priorytetów negocjacyjnych i sposobów szukania rozwiązań problemów handlowych. Spotkanie kontynuowano aż do roku 1970, kiedy zawieszono współpracę po włączeniu Kuby do Grupy Ambasadorów Latynoamerykańskich przy EWG.

Spotkania i deklaracje, które miały miejsce w latach ’70 doprowadziły do podpisania porozumień między WE a Ameryką Łacińską, tzw. Umowy pierwszej generacji. Ich inicjatorka była Komisja Europejska. Celem było pogłębienie współpracy.

Kolejnym etapem stosunków było zaangażowanie się WE w pokojowe rozwiązywanie konfliktów w Ameryce Środkowej. W 1981 roku KE opracowała Kierunki wzmocnienia stosunków z Ameryką Środkową, gdzie oferowała pomoc w procesie integracji regionalnej.

Przyjęcie 1 stycznia 1986 roku do WE Portugalii i Hiszpanii sprawiło że państwa latynoamerykańskie zyskały ”więzi kolonialne” z Europą.

W roku 1987 Rada UE wydała Nowe kierunki stosunków Wspólnoty Europejskiej z Ameryką Łacińską. Był to pierwszy dokument, w którym WE w sposób globalny określiła strategię współpracy.

Lata dziewięćdziesiąte XX wieku miały dla Ameryki Łacińskiej przełomowe znaczenie ze względu na zmiany gospodarcze oraz rozpoczęcie procesów demokratyzacyjnych w wielu krajach. Gospodarki latynoamerykańskie miały otworzyć się na zagraniczne inwestycje i stworzyć warunki działania zagranicznym przedsiębiorstwom, w myśl koncepcji neoliberalnych.

- wydany przez KE w czerwcu 1990 roku dokument pt: Kierunki współpracy z Ameryką Łacińską i Azją w dekadzie lat dziewięćdziesiątych oraz

- wydany przez Radę UE w grudniu 1990 roku dokument pt: Ogólne kierunki współpracy finansowej i technicznej z krajami rozwijającymi się w Ameryce Łacińskiej i Azji w latach 1991-1995.

W powyższych dokumentach podzielono kooperację na części dotyczące współpracy dla rozwoju i współpracy gospodarczej.

W latach 1990-1993 UE zanotowała spektakularny wzrost swojego eksportu do Ameryki Łacińskiej aż o 41%.

W 1994 roku KE przyjęła dokument: Stosunki gospodarcze i handlowe Unii Europejskiej z Ameryką Łacińską, który miał sprostać wyzwaniom związanym z powstaniem Światowej Organizacji Handlu (WTO). Autorem nowej strategii UE był wiceprzewodniczący Komisji Europejskiej, Hiszpan, Manuel Marin.

W 1995 roku Komisja Europejska opracowała komunikat- Unia Europejska i Ameryka Łacińska. Stan obecny i perspektywy wzmocnienia stosunków w latach 1996-2000, został on zatwierdzony przez Radę Europejską. Dokument zakładał promocje pokoju, demokratyzację, ochronę praw człowieka, wsparcie integracji regionalnej, negocjowanie umów w wolnym handlu, promowanie zrównoważonego rozwoju oraz wsparcie sektora prywatnego.

Kolejny etap procesów integracyjnych otworzył szczyt UE z krajami Ameryki Łacińskiej i Karaibów 28-29 czerwca 1990 roku w Rio de Janeiro. Następne spotkania odbyły się w Madrycie, w maju 2002 roku oraz w maju 2004 roku w Guadalajarze.

W kwietniu 2002 roku opracowano Sprawozdanie na temat strategii regionalnej wobec Ameryki Łacińskiej. Planowanie 2002-2006. Polityka UE została sprowadzona do trzech aspektów:

Na dalszych spotkaniach stwierdzono trzy główne kwestie w stosunkach międzyregionalnych, czyli spójność społeczna, integracja regionalna oraz rozwój multilateralny.

1 kwietnia 1992 roku powołano Biuro Pomocy Humanitarnej (Humanitarian Aid Office, ECHO). Koncentruje się ono głównie na finansowaniu programów, które wprowadzone są w życie przez organizacje rządowe i pozarządowe. Główne kwestie to m.in.: skupianie się na administracyjnym zarządzaniu pomocą, rozwijaniu zdolności prowadzenia bezpośrednich akcji czy ułatwianie szybkiej mobilizacji środków z budżetu do najbardziej nagłych akcji.

Kuba przez długi okres była jednym z największych biorców unijnej pomocy humanitarnej w Ameryce Łacińskiej. Wszystkie środki są rozdysponowywane przez organizacje pozarządowe.

Rok	ECHO	Inne programy KE	W sumie
od 1992		2 600 000	2 600 000
do 2001	9 426 000	10 400 000	19 826 000
W sumie	88 295 500	72 000 000	160 295 500

Głównym partnerem ECHO było kubańskie Ministerstwo Zdrowia Publicznego. Można wyróżnić dwa instrumenty realizacji pomocy humanitarnej: plany globalne i mikroprojekty. Pierwsze z nich dotyczą wszystkich Kubańczyków, z kolei mikroprojekty wspierają działania, które dotychczas nie były podejmowane, np. program szczepienia kobiet i dzieci przed trądem, w ramach Narodowego Planu Uodpornienia. Uczestniczono także w udzielaniu specjalistycznego wsparcia, takiego jak np. : walka z epidemią zapalenia nerwu wzrokowego w 1993 roku, walkę ze skutkami powodzi po cyklonie Gordon w 1994 oraz po huraganach Lily w 1996 roku, Georges 1998 roku, Michelle 2001 roku, czy Isidore i Lili w 2002 roku.

W 2000 roku grupa unijnych ekspertów stwierdziła, że sytuacja humanitarna na Kubie została opanowana. W 2002 roku działania Komisji Europejskiej koncentrowały się już głównie na wzmocnieniu sektora finansowego.

Programy horyzontalne są finansowane z środków przeznaczonych na pomoc gospodarczą, mają one zasięg regionalny. Dotychczas przygotowano i wdrożono siedem tego typu programów:

ALURE- program Ameryka Łacińska- Racjonalne Wykorzystanie Zasobów Energetycznych

@LIS- promocja korzyści wynikających z technologii informatycznych i próba przeciwdziałania w Ameryce Łacińskiej zjawisku zwanemu „podziałem cyfrowym”

Przed 1959 rokiem Kuba była poddana neokolonialnym wpływom Stanów Zjednoczonych. Udziały USA w kubańskich przedsiębiorstwach usługowych sięgały 90%, w państwowej sieci kolejowej 50%, zaś w produkcji cukru surowego 40%. Od 1940 roku Stany Zjednoczone przyjmowały około 78% kubańskiego eksportu. W latach osiemdziesiątych XX wieku 85% wymiany handlowej było prowadzone z blokiem socjalistycznym, a jedynie 15% z krajami gospodarki rynkowej. Przemiany w Europie Środkowej i Wschodniej doprowadziły m.in. do rozpadu ZSRR. Kuba straciła ogromną część swojego rynku zbytu. W latach 1989-1993 PKB tego kraju spadł o jedną trzecią, zaś handel z byłymi krajami socjalistycznymi w 1992 roku to zaledwie 7% całej wymiany handlowej Kuby. Inwestycje na Kubie w latach 1989-1993 zmniejszyły się o 87%. Największym problemem gospodarczym Kuby jest nierozwiązana kwestia zadłużenia zagranicznego. Kuba nie jest członkiem Międzynarodowego Funduszu Walutowego, Banku Światowego, ani Międzyamerykańskiego Banku Rozwoju wiec nie może liczyć na pomoc tych instytucji.

Tuż przed rewolucja 1959 roku udział Europy Zachodniej w kubańskim eksporcie wynosił 20%, w imporcie-12%. Załamanie się rynków państw socjalistycznych zmusiło Kubę do szukania nowych partnerów gospodarczych. W konsekwencji Unia Europejska stała się bardzo szybko jednym z najważniejszych kooperatorów wyspy. Już w roku 1993 udział UE w kubańskiej wymianie handlowej wyniósł 40%. Francuskie i brytyjskie firmy jako jedne z pierwszych zainwestowały w wydobycie kubańskiej ropy. W 1994 roku pierwszą wizytę na najwyższym szczeblu złożył wiceprzewodniczący Komisji Europejskiej M. Martin, który otworzył w Hawanie unijne biuro ECHO. Hiszpania była inicjatorką zaangażowania się Unii Europejskiej w pomoc humanitarną na wyspie, włączenia Kuby w struktury współpracy międzyregionalnej, a także wspierania dążeń Kuby do zacieśnienia współpracy regionalnej z krajami Ameryki Łacińskiej i Karaibami.

We wrześniu Parlament Europejski wydał rezolucje, która wzywała władze kubańskie do głębszych reform gospodarczych. W grudniu 1995 podczas szczytu w Madrycie stwierdzono, że Unia Europejska będzie kontynuować dialog i współpracę z Kubą, w celu aktywnego wsparcia reform gospodarczych, poszanowania praw człowieka rozwoju społeczeństwa obywatelskiego.

Dwa wydarzenia wpłynęły na ochłodzenie stosunków na linii Hawana- Bruksela. Po pierwsze w lutym 1996 roku dwa samoloty cywilne, należące do organizacji kubańskich emigrantów w USA, zostały zestrzelone kilka kilometrów na zachód od Hawany. Stany Zjednoczone utrzymywały, że samoloty znajdowały się na wodach międzynarodowych, z kolei Kuba, że przekroczyły przestrzeń powietrzna tego kraju. Po drugie, w marcu 1996 roku w Hiszpanii wybory wygrała konserwatywna Partia Ludowa J.M. Aznara, polityka który prowadził do zrewidowania stosunków z Kubą. W grudniu 1996 roku UE przyjęła po raz pierwszy Wspólne Stanowisko wobec Kuby. Stwierdzono w nim, że celem WE jest wspieranie pokojowego procesu przejścia do systemu demokratycznego, poszanowania praw człowieka i podstawowych wolności. Państwa członkowskie prowadzą stosunki bilateralne z Kuba przede wszystkim w oparciu o narodowe interesy.

Polityka UE względem Kuby sprzyjała zacieśnieniu więzi gospodarczych. UE jest najważniejszym inwestorem na wyspie.

Sektor	1997	1998	1999	2000	2001
Pomoc humanitarna	10,3	9,8	11,4	2,0	8,5
Pomoc żywnościowa	0,2	0,2	0,7	1,0	0
Współfinansowanie NGOs	0,6	2,4	2,8	8,2	5,4
EIDHR (Europejska Inicjatywa dla Demokracji i Praw Człowieka)	0	0	0	0	0,5
Współpraca gospodarcza	1,1	2,0	2,1	5,8	4,9
W sumie	12,2	14,4	17	17	20,2

Polityka Unii Europejskiej wobec Kuby znacznie odbiega od tej, która jest prowadzona przez Stany Zjednoczone. 12 marca 1996 roku w USA została wprowadzona ustawa, która przewidywała, że jeżeli Europa będzie postępować zgodnie z założeniami polityki Stanów Zjednoczonych, to firmy unijne mogą czuć się w miarę bezpieczne handlując z Kubą, jeśli jednak stwierdzi, że odbiega to od ogólnej linii polityki amerykańskiej, zostanie uruchomiona Część III ustawy Helmsa-Burtona, czyli sankcje sądowe dla osób i firm. UE uznała ustawę za sprzeczną z prawem międzynarodowym i złożyła oficjalną skargę do WTO. W latach 1996-1998 europejskie inwestycje na Kubie zostały zredukowane o około 13%.

Jak pisze M. F. Gawrycki w pracy: Unia Europejska–Ameryka Łacińska i Karaiby: trudne partnerstwo dwóch regionów: „Stany Zjednoczone i Unia Europejska mają wspólny cel- zaprowadzenie demokracji na Kubie i zagwarantowanie tam poszanowania praw człowieka. Zdecydowanie różnią się metodami. Waszyngton preferuje stosowanie nacisku politycznego i gospodarczego, z kolei stolice europejskie wolą ‘konstruktywne zaangażowanie’, polegające na współpracy z wyspą, której zwieńczeniem mają być pokojowe przemiany”.

W roku 2002 uznano, że UE będzie prowadzić współpracę dla rozwoju Kuby tak długo, jak kubański rząd będzie podejmował działania z poszanowaniem praw człowieka i demokracji. W marcu 2003 roku rozpoczęto na Kubie masowe aresztowania opozycjonistów. Procesy naruszyły wszystkie możliwe międzynarodowe standarty. UE błyskawicznie zareagowała na powyższe wydarzenia. Zdecydowano o ograniczeniu dwustronnych wizyt rządowych, zredukowano udział państw członkowskich w wydarzeniach kulturalnych. Parlament Europejski z kolei przyjął rezolucje O prawach człowieka na Kubie. W dokumencie potępiono działania kubańskiego rządu. Na spotkaniu, które miało miejsce 26 lipca 2003 w Santiago de Chile, F. Castro stwierdził, że naród kubański nie potrzebuje UE i ostro skrytykował działania państw europejskich. Odrzucił wszelką pomoc udzielaną przez UE, co zostało zakomunikowane w oficjalnej nocie dyplomatycznej 1 sierpnia 2003 roku. Po zaostrzeniu stosunków zmniejszyły się bezpośrednie inwestycje zagraniczne na wyspie.

Kryzys kwietniowy doprowadził stosunki Unii Europejskiej z Kubą do najniższego poziomu.

M. F. Gawrycki, „Unia Europejska–Ameryka Łacińska i Karaiby: trudne partnerstwo dwóch regionów”.